गौरवका साथ भन्न सकिन्छ, नेपाल खुला म्युजियम (संग्रहालय) हो । विदेशीले अबार्ंै रुपियाँ लगानी गरेर मात्र स्थापना गर्न सक्ने यस्ता म्युजियम हाम्रा टोलटोलमा छन्, जहाँ ऐतिहासिक र पुरातात्त्विक महत्त्वका वस्तु हेर्न रकम खर्चिनुपर्दैन । यस्ता सम्पदाले इतिहास बताउँछन्, तत्कालीन जीवनशैली बोल्छन् । र, कला विकासको गति प्रस्ट्याउँछन् । चर्चा गर्न खोजिएको विषय हो, १ हजार ६ सय वर्षसम्म निरन्तर एउटै विषयमा बनाइएका मूर्तिकलाका शृंखलाको । त्यो हो, परम्परागत नेपाली मूर्तिकलाको आयामिक महत्त्व उजागर गर्ने उमामहेश्वरको मूर्ति शृंखला ।
उमामहेश्वरका मूर्ति नेपालमा कति छन् त ? यसको लेखाजोखा कसैसँग छैन । काठमाडाँै उपत्यकाको पुरानो बस्तीको कुनै पनि ठाउँबाट पाँच मिनेट हिँड्ने हो भने यस्ता पाँचवटासम्म मूर्ति भेट्न सकिन्छ । ढुंगेधारा, पाटीपौवा जता पनि भेटिन्छन् । उमामहेश्वरका जति धेरै मूर्ति छन्, महत्त्व पनि त्यत्तिकै । यसले नेपाली कलाको इतिहास मात्र प्रदर्शन गर्दैन, तत्कालिक समाज चियाउने आँखीझ्याल पनि हो ।
कैलाश पर्वतमा आनन्दले बसेका शिव र पार्वतीको रूप नै उमामहेश्वरको मूर्ति हो । शिवको यो सौम्य रूप हो । पार्वतीलाई अँगालोमा राखेर उनले छातीमा हात राखेका छन् । उनको वाहन नन्दी पनि छेउमा छ । दोस्रो/तेस्रो शताब्दीमा निर्मित उमामहेश्वरको मूर्ति यस्तैमा सीमित थियो । जस्तो- चाँगुनारायणको छिन्नमस्ताभित्रको, पशुपतिनाथ अरुणधाराको र पाटनको चामुण्डा मन्दिर परसिरका मूर्ति यस समूहमा पर्छन् ।
उमामहेश्वरका मूर्ति नेपालमा कति छन् त ? यसको लेखाजोखा कसैसँग छैन । काठमाडाँै उपत्यकाको पुरानो बस्तीको कुनै पनि ठाउँबाट पाँच मिनेट हिँड्ने हो भने यस्ता पाँचवटासम्म मूर्ति भेट्न सकिन्छ । ढुंगेधारा, पाटीपौवा जता पनि भेटिन्छन् । उमामहेश्वरका जति धेरै मूर्ति छन्, महत्त्व पनि त्यत्तिकै । यसले नेपाली कलाको इतिहास मात्र प्रदर्शन गर्दैन, तत्कालिक समाज चियाउने आँखीझ्याल पनि हो ।
कैलाश पर्वतमा आनन्दले बसेका शिव र पार्वतीको रूप नै उमामहेश्वरको मूर्ति हो । शिवको यो सौम्य रूप हो । पार्वतीलाई अँगालोमा राखेर उनले छातीमा हात राखेका छन् । उनको वाहन नन्दी पनि छेउमा छ । दोस्रो/तेस्रो शताब्दीमा निर्मित उमामहेश्वरको मूर्ति यस्तैमा सीमित थियो । जस्तो- चाँगुनारायणको छिन्नमस्ताभित्रको, पशुपतिनाथ अरुणधाराको र पाटनको चामुण्डा मन्दिर परसिरका मूर्ति यस समूहमा पर्छन् ।
